KAARIFAN EKOLOGIS KARUHUN SUNDA

Image

Lembur di tatar Sunda jaman baheula

Guaran : Nandang Rusnandar
Obah Basa : Andi Rustandi Sunarya


Ngajaga Kalastarian Alam

Karuhun Sunda geus ngabogaan kaarifan dina nata / merenahkeun lingkungan (ekologi). Salah sahiji conto nyaéta urang Rawayan (Baduy) anu mangrupakeun salah sahiji sésa-sésa karuhun Sunda jaman baheula anu dipikawanoh, kuat nyekel prinsip adat. Maranéhanana ngabogaan kaarifan ekologis anu kaeunteung ti cecekelan hirup maranéhanana, nyaéta kawas babasan katut :

  • Ngaraksa Sasaka Pusaka Buana ngandung harti, ngajaga warisan suci di luhur bumi. Sedengkeun anu dimaksud kalawan “warisan suci di luhur bumi” nyaéta kalastarian alam anu kajaga kénéh. Taneuh anu masih tetep subur, cinyusu anu tacan kakotoran (tercemar), hawa anu beresih, cageur, merenah tacan kakeunaan polusi, sarta bumi anu kajaga kénéh kasaimbangan ekologisna. Sasaka “Pusaka Buana” nyaéta buana bumi anu masih tetep meujeuhna, cageur, merenah pikeun dicicingan ku manusa sarta makhluk séjénna, anu jaga baris diwariskan ka anak incu urang.
  • Lojor teu beunang dipotong, pondok teu beunang disambung, hartina: Panjang teu kaci dipotong, pondok teu kaci disambung. Ieu téh ésénsi hirup ti konsép konservasi anu nyatakeun ngajaga sarta ngalastarikeun lumangsungna prosés parobahan alamiah sacara wajar.
  • Ngasuh ratu ngajayak ménak, ngabaratakeun nusa teulu puluh teulu, bagawan sawidak lima, panca salawé nagara. Maksudna, minangka warga nagara anu tanggung jawab, sahenteuna sacara moril kudu loyal ka pamaréntah sarta lulugu nagara, kalawan sagala rupa usaha sarta cara. Kitu ogé para pamingpin bangsa sarta masarakat. Dina usaha ngajaga kawajibanana sarta nyingcetkeun diri ti lampah nista tur hina, perlu milu ngarojong kalawan kataladanan. Sacara spiritual, kalawan ngadu’a sarta tapa / tafakur, ambéh nagara sarta bangsa salamet, raharja, aman tengtrem langgeng. Leupas ti sagala rupa musibah sarta malapetaka. Dina basa Jawa, dangong éta dirangkum dina kredo: “Memayu rahayuning bangsa, memayu rahayuning buwana” (narékahan karaharjaan bangsa, narékahan katengtreman dunya).
  • Mipit kudu amit, ngala kudu ménta (metik kudu punten, nyokot kudu ménta). Lamun prinsip ieu dipadukan kalawan prinsip “lojor teu beunang dipotong, pondok teu beunang disambung”, mangka prinsip urang Rawayan pikeun ngajaga kalastarian alam mangrupa prinsip anu pepek, gembleng, sarta sarasi.

Kalawan matuhan kana prinsip éta urang Rawayan narima alam nurutkeun kaayaan kodrati. Maranéhanana pamali pikeun ngarobah taneuh atawa “permukaan bumi”. Ku alatan éta, dina nangtukeun lokasi imah, kampung, désa, atawa lahan panyicinganana, maranéhanana ngabogaan salah sahiji alternatif ti sawatara macem lahan anu boga sipat alus sarta meujeuhna keur dicicingan.

Klasifikasi Lahan

Masarakat Sunda dina mangsa satuluyna pohara nengetan kualitas taneuh dina pamilihan lahan pikeun lokasi wangunan imah, tempat nyicing atawa pilemburan anyar. Pamilihan lahan sok nimbang-nimbang kumaha tempatna, kamiringanana, urut naon dina mangsa tuluyna, kelir sarta seungitna taneuh, sarta wangun alamiah lahan kasebut. Kabéh éta baris mikeun pangaruh ka nu nempatanana.
Guaran ngeunaan kualitas atawa klasifikasi lahan kasebut diguar dina naskah kuna Sanghyang Siksakandang Karesian, pang saeutik aya salapan belas jenis taneuh anu miboga pangaruh goréng sarta bisa ngadatangkeun bahaya atawa musibah ka nu nempatanana.
Lahan anu dianggap “runtah bumi” atawa mala ning lemah nyaéta : Taneuh sodong, sarongge, cadas gantung, mungkal pategang, lebak, rancak, kebakan badak, catang nunggang, catang nonggeng, garunggungan, garenggengan, lemah sahar, dangdang wariyan, hunyur, lemah laki, pitunahan celeng, kolomberan, jariyan, sarta sema. (Sutrisno Murtiyoso, Klasifikasi Lahan dina Masarakat Sunda Kuna, majalah Sasakala LSAI, 1989). Keur lahan anu boga sipat alus, ngadatangkeun karaharjaan ka nu nempatanana, bisa dipilih ti 6 jenis lahan, diantarana : galudra ngupuk, pancuran emas, satria lalaku, kancah nangkub, gajah palisungan, sarta bulan purnama. Pikeun écésna ngeunaan lahan kasebut katut pedaranana :

  1. Sodong : Ceruk dina gawir, biasana kabentuk dina aliran walungan anu méngkol, ku kituna sisi luarna kagerus / urug sarta jadi leuwi, tempat panyumputan lauk (Coolsma). Bisa diartikeun minangka ceruk atawa goa déét anu umumna dina gawir.
  2. Sarongge : Tempat sanget / geueuman anu dicicingan roh jahat, tempat-tempat dipercaya jadi “pangkalan” setan, jurig, sarta ririwa.
  3. Cadas Gantung : Padas ngagantung, ku kituna di handapna kabentuk sorondoyan (shelter) alami.
  4. Mungkal Pategang : bungkah anu ngagabung jadi tilu, meureun sawidang lahan anu dikurilingan ku bungkahan karang atawa gundukan batuan di sabudeureunana.
  5. Lebak : lurah tau ngarai, nyaéta permukaan lanté jurang, terlindung ti tetempoan sarta sinar panonpoé.
  6. Rancak : batu badag anu miboga sela atawa lahan-lahan anu dikurung ku batu-batu badag ku kituna hésé disampeurkeun.
  7. Kebakan Badak : kubangan atawa balong anu dipaké pikeun mandi ku badak.
  8. Catang Nunggang : catang kai runtuh / kalakay ku alatan geus kolot palebah handap. Mangrupa lahan anu ditengahna dipisahkeun ku hiji kamalir/ngarai, tapi disambungkeun ku hiji jambatan alami mangrupa cadas atawa karang.
  9. Catang Nonggeng : batang kai runtuh / kalakay ku alatan geus kolot palebah luhur. Nyaéta, sawidang lahan anu lokasina perenahna dina lamping anu nangtawing.
  10. Garunggungan : taneuh ngabukit leutik / pasir.
  11. Garenggengan : taneuh garing luhurna, tapi di handapna aya leutakan.
  12. Lemag Sahar : taneuh panas, sangar, tempat urut lumangsungna jalma dirogahala, atawa tempat galungan / gelut nepi ka maot.
  13. Dangdang Wariyan : dangdang caian, kobakan. Nyaéta, lahan anu legok di tengah sarta henteu nyerep cai ku kituna nguyumbang.
  14. Hunyur : sayang sireum atawa sayang rinyuh, anu mangrupa pasir leutik atawa gundukan taneuh, leuwih leutik ti gunung (incuna gunung, pasir, hunyur).
  15. Lemah Laki:  taneuh angar, atawa taneuh ngawangun tembok nangtawing.
  16. Pitunahan Celeng : tempat ngulamprengna babi / bagong.
  17. Kolomberan : kuyumbang cai anu mandeg.
  18. Jarian : tempat pamiceunan runtah.
  19. Sema : kuburan.

Sabalikna, lahan anu boga sipat alus sarta luyu pikeun lokasi imah keur  anu nyicingan, bisa dipilih di antara genep jenis lahan, anu rincianana nyaéta:

  1. Galudra ngupuk : lahan anu ngadatangkeun kakayaan duniawi.
  2. Pancuran emas : lahan anu doyong ka kidul sarta kulon. Ngadegkeun wangunan dina lokasi ieu nu boga imah baris beunghar sarta loba pamajikanana.
  3. Satria lalaku : lahan anu doyong ka kidul sarta wétan. Anu nyicingan tempat ieu hirup prihatin tapi henteu kakurangan harta banda, sarta pinuh cahara.
  4. Kancah nangkub : lokasi di penclut pasir atawa gundukan taneuh sarta dikuriling ku gunung. nu nyicingan tempat ieu cageur tur sugih.
  5. Gajah palisungan : lahan rata di luhur gundukan taneuh doyong ka arah wétan sarta kulon. Nu boga lokasi dina lahan kawas ieu bakal ngadatangkeun kakayaan duniawiah anu ngalayah..
  6. Bulan purnama : désa atawa pilemburan anu nyokot lokasi dina lahan anu dialiri walungan deukeut cinyusu (di arah kalér). Sedengkeun arah wangunan sarta arah imah lokasina ngajajar di arah kulon sarta wétan.

Sedengkeun tipe lahan anu goréng lokasina sarta henteu meujeuhna pikeun tempat ngadegkeun imah atawa kampung nyaéta:

  1. Gelagah katunan : dataran pendék / landeuh anu dikurilingan ku lahan anu leuwih luhur.
  2. Cagak gunting : nyaéta lahan “segi tilu” anu diaping ku dua jalur jalan atawa dua alur walungan.
  3. Jalan ngolecer : leuwih dipikawanoh kalawan “tusuk saté”, nyaéta lahan atawa wangunan persis ditotok atawa jadi tumpuan jalur jalan raya.

Sawatara jenis klasifikasi taneuh/lahan, anu boh boh anu goréng, kabéh ditangtukeun ku para karuhun Sunda jaman baheula sacara empiris, dumasar pangalaman hirup sacara nyata. Tapi lamun titénan sacara ilmiah, klasifikasi jenis lahan anu alus sarta anu goréng nurutkeun kapercayaan masarakat Sunda kuna ieu, henteu loba béda kalawan teori “Site Planning” modern.
Minangka aturan anu lumaku di masarakat, mangka katangtuan ngeunaan mala ning lemah tadi teu kaci dilanggar, komo kanyaho éta bisa dimangpaatkeun pikeun karaharjaan masarakat. Hal ieu diungkabkeun dina talatah anu tercantun dina Naskah Sanghyang Siksakandang Karesian :
“Eta kehna kanyahokeun, dituhuna diyogyana, aya ma nu majar mo nyaho, eta nu mo satya di guna di maneh, mo teuing dicarek dewata arang. Tan awuring inanti dening kawah, lamun guna mo dipiguna, lamun twah mo dipitwah, ku kituna ning guna kreta, kena éta tangtu hyang tangtu dewata.”

“Éta kabéh patut dipikanyaho, benerna sarta perluna. Lamun aya anu ngomong henteu perlu weruh, éta pisan anu moal satia ka keahlian dirina, teu malire ajaran karuhun urang, pasti ditunggu ku naraka; lamun keahlian tidah dimangpaatkeun, lamun kawajiban henteu dipinuhan pikeun ngahontal kebajikan sarta karaharjaan, alatan kabéh éta katangtuan ti Hyang sarta Dewata”

Posted on March 11, 2014, in Budaya Sunda. Bookmark the permalink. 3 Comments.

  1. sae akang mangga dilajeng,… abdi ngantos kitab sundana nu mangrupi kidung

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: